CMR kapsamında taşıyıcının sorumluluğu, uluslararası karayolu eşya taşımalarında yükün kaybolması, hasar görmesi veya geç teslim edilmesi halinde taşıyıcının ne ölçüde tazminat ödeyeceğini belirlemektedir. Bu yazıda CMR Konvansiyonunun uygulama alanı, taşıyıcının sorumluluk halleri, 23. maddedeki 8,33 SDR sınırı, değer beyanı, ağır kusur halinde sınırın kalkması ile ihbar ve zamanaşımı süreleri gönderenler, taşıma işleri organizatörleri, lojistik şirketleri ve nakliyat sigortacıları bakımından ele alınmaktadır.
CMR Konvansiyonu Hangi Taşımalara Uygulanır?
CMR m.1Eşyaların Karayoluyla Uluslararası Taşınması İçin Sözleşme Hakkında Konvansiyon (CMR), ücret karşılığında araçlarla yapılan ve sözleşmede gösterilen yükleme yeri ile teslim yerinin iki farklı ülkede bulunduğu karayolu eşya taşımalarına uygulanmaktadır. Bu ülkelerden birinin Konvansiyona taraf olması yeterli olup tarafların uyrukluğu önem taşımamaktadır. Türkiye Konvansiyona taraf olduğundan Türkiye çıkışlı veya varışlı uluslararası karayolu taşımalarında CMR doğrudan uygulanmaktadır.
Posta, cenaze ve ev eşyası taşımaları kapsam dışındadır. CMR hükümlerinden sapan sözleşme hükümleri geçersiz olup (CMR m.41) hamule senedinin (CMR belgesi) eksik düzenlenmesi sözleşmenin geçerliliğini etkilememektedir (CMR m.4).
Yükün araçtan boşaltılmaksızın gemiyle taşındığı ro-ro taşımalarında CMR kural olarak taşımanın tamamına uygulanmaktadır. Ancak zarar, karayolu taşıyıcısının fiilinden kaynaklanmayan ve yalnız deniz taşıması sırasında ve nedeniyle meydana gelebilecek bir olaydan doğmuşsa, sorumluluk deniz taşımasının emredici kurallarına göre belirlenmektedir (CMR m.2). Bu rejim hakkında deniz hukuku sayfamızda bilgi bulunmaktadır.
CMR'de Taşıyıcının Sorumluluğu Hangi Hallerde Doğar?
CMR m.17/1Taşıyıcı, eşyayı teslim aldığı andan teslim ettiği ana kadar geçen sürede meydana gelen tam veya kısmi zıyadan (kayıp), hasardan ve teslimdeki gecikmeden sorumludur. Zarar görenin taşıyıcının kusurunu ispat etmesi gerekmemekte; sorumluluktan kurtulma sebeplerini ispat yükü taşıyıcıya düşmektedir (CMR m.18/1). Taşıyıcı, yararlandığı kişilerin fiillerinden de kendi fiili gibi sorumludur (CMR m.3).
Gecikme, eşyanın kararlaştırılan süre içinde, süre kararlaştırılmamışsa özenli bir taşıyıcıdan makul olarak beklenebilecek süre içinde teslim edilmemesidir (CMR m.19). Kararlaştırılan sürenin bitiminden itibaren 30 gün, süre yoksa teslim almadan itibaren 60 gün içinde teslim yapılmazsa eşya kaybolmuş sayılabilmektedir (CMR m.20/1).
Taşıyıcı Sorumluluktan Hangi Hallerde Kurtulur?
CMR m.17/2Taşıyıcı, zararın aşağıdaki sebeplerden birinden kaynaklandığını ispat ederek sorumluluktan kurtulabilmektedir:
- Hak sahibinin kusuru: Zarar, hak sahibinin haksız fiili veya ihmalinden doğmuştur.
- Hak sahibinin talimatı: Zarar, taşıyıcının kusurundan kaynaklanmayan bir talimattan doğmuştur.
- Eşyanın kendine özgü ayıbı.
- Kaçınılmaz olay: Taşıyıcının kaçınamayacağı ve sonuçlarını önleyemeyeceği haller söz konusudur.
Aracın ayıplı olması taşıyıcıyı kurtarmamaktadır (CMR m.17/3). Kaçınılmaz olay savunması dar yorumlanmakta; hırsızlık olaylarında güvenli park yeri seçimi gibi önlemlerin alınıp alınmadığı incelenmektedir.
CMR m.17/4Ayrıca özel riskler öngörülmektedir: hamule senedinde kararlaştırılan brandasız açık araç kullanımı, ambalaj eksikliği, yükleme veya boşaltmanın gönderen ya da alıcı tarafından yapılması, eşyanın paslanma, çürüme veya normal fire gibi doğal özellikleri, işaretlerin yetersizliği ve canlı hayvan taşıması. Taşıyıcı zararın bu risklerden birinden doğmuş olabileceğini ortaya koyarsa aksini ispat yükü hak sahibine geçmektedir (CMR m.18/2).
CMR Sorumluluk Sınırı: 23. Madde ve 8,33 SDR
CMR m.23Zıya halinde tazminat, eşyanın taşınmak üzere teslim alındığı yer ve zamandaki değerine göre hesaplanmaktadır. Tazminat, eksik gelen brüt ağırlığın kilogramı başına 8,33 SDR (Uluslararası Para Fonu'nun özel çekme hakkı) ile sınırlıdır. SDR'nin ulusal paraya çevrilmesinde karar tarihi veya tarafların kararlaştırdığı tarih esas alınmaktadır.
Tam zıya halinde navlun, gümrük vergileri ve taşımayla ilgili diğer giderler tamamen, kısmi zıyada ise zarar oranında ayrıca iade edilmekte; bunun dışında başka bir zarar talep edilememektedir (CMR m.23/4). Hasar halinde taşıyıcı eşyanın değerindeki azalmayı ödemekte olup bu tutar zıya halinde ödenecek miktarı aşamamaktadır (CMR m.25).
CMR m.23/5Gecikme halinde hak sahibinin gecikmeden zarar doğduğunu ispat etmesi gerekmekte, tazminat ise navlun tutarını aşamamaktadır. Örneğin 20.000 kilogramlık bir sevkiyatın tamamen kaybolması halinde sınır 166.600 SDR ile iade edilecek giderlerden oluşmaktadır. Yüksek değerli yüklerde bu tutar yetersiz kalabilmektedir.
Değer Beyanı ve Özel Menfaat Beyanı Sınırı Nasıl Etkiler?
CMR m.24Gönderen, kararlaştırılan ek bir ücret karşılığında hamule senedine 23. maddedeki sınırı aşan bir eşya değeri yazdırabilmektedir. Bu halde beyan edilen değer, kilogram başına sınırın yerini almaktadır.
CMR m.26Gönderen, yine ek ücret karşılığında zıya, hasar veya kararlaştırılan teslim süresinin aşılması hallerine yönelik özel teslim menfaati tutarını hamule senedine yazdırabilmektedir. Bu beyan yapılmışsa hak sahibi, ispat ettiği ek zararı beyan edilen tutara kadar talep edebilmekte; böylece gecikmede navlunla sınırlı sorumluluk da aşılabilmektedir.
Her iki beyan da nadiren kullanılmakta olup beyan yapılmayan yüklerde risk nakliyat sigortası ile karşılanmaktadır.
Ağır Kusur Halinde CMR Sorumluluk Sınırı Kalkar mı?
CMR m.29Zarar, taşıyıcının kastından veya davaya bakan mahkemenin hukukuna göre kasta eşit sayılan bir kusurundan doğmuşsa taşıyıcı, sorumluluğu kaldıran veya sınırlayan ya da ispat yükünü değiştiren hükümlere dayanamamaktadır. Aynı sonuç, kusurun taşıyıcının yararlandığı kişilerce görevleri sırasında işlenmesi halinde de geçerlidir.
TTK m.886Türk mahkemelerinde hangi kusurun kasta eşit sayılacağı Türk hukukuna göre belirlenmekte olup Yargıtay uygulamasında uzun süre ağır kusur kasta eşit kabul edilmiştir. 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 886. maddesi ise iç taşımalarda sınırlamaların, zararın kasten veya pervasızca ve böyle bir zararın meydana gelmesi ihtimalinin bilinciyle işlenmiş bir fiil ya da ihmalden doğması halinde uygulanmayacağını öngörmektedir. Bu düzenlemenin CMR m.29'un yorumuna etkisi tartışmalı olduğundan, takograf, güzergâh ve park kayıtları gibi delillerin erken toplanması önem arz etmektedir.
Önemle belirtmek gerekir ki kast veya kasta eşit kusur yalnız tazminat sınırını değil zamanaşımı süresini de etkilemekte olup bu hallerde süre bir yıl yerine üç yıldır (CMR m.32/1). Ancak üç yıllık süreye güvenilmesi, kusur ispat edilemezse talebin zamanaşımına uğraması sonucunu doğurabilmektedir.
CMR'de İhbar Süreleri, Zamanaşımı ve Yetkili Mahkeme
CMR m.30Açıkça görülebilen zıya veya hasar teslim anında, açıkça görülemeyen zıya veya hasar ise teslimden itibaren pazar ve resmi tatil günleri hariç 7 gün içinde yazılı olarak bildirilmelidir. Aksi halde eşyanın senette gösterilen durumda teslim edildiği karine olarak kabul edilmektedir. Gecikme zararı için ise eşyanın alıcının emrine hazır tutulmasından itibaren 21 gün içinde yazılı ihtirazi kayıt bildirilmezse tazminat talep edilememektedir.
CMR m.32CMR zamanaşımı süresi bir yıl, kast veya kasta eşit kusur halinde üç yıldır. Süre; kısmi zıya, hasar ve gecikmede teslim tarihinden, tam zıyada kararlaştırılan teslim süresinin bitiminden sonraki 30. günden, süre kararlaştırılmamışsa eşyanın teslim alınmasından itibaren 60. günden, diğer hallerde sözleşmenin kurulmasından itibaren üç ayın bitiminden başlamaktadır. Taşıyıcıya yapılan yazılı başvuru, taşıyıcının talebi yazılı olarak reddedip belgeleri iade ettiği tarihe kadar zamanaşımını durdurmaktadır (CMR m.32/2).
CMR m.31Dava, kararlaştırılan taraf devlet mahkemelerinin yanı sıra davalının mutad meskeninin, ana işyerinin veya sözleşmeyi yapan şubesinin bulunduğu ülkede ya da yükleme veya teslim yerinin bulunduğu ülkede açılabilmektedir. Tahkim şartı, hakem heyetinin Konvansiyonu uygulayacağını öngörmesi kaydıyla geçerlidir (CMR m.33). Türkiye'de açılacak ve konusu bir miktar paranın ödenmesi olan ticari davalarda arabulucuya başvuru dava şartıdır (TTK m.5/A).
CMR m.34-37Tek sözleşmeye dayanan ardışık taşımalarda her taşıyıcı taşımanın tamamından sorumlu olup dava ilk, son veya zararın meydana geldiği aşamadaki taşıyıcıya açılabilmekte, ödeyen taşıyıcının rücu hakkı saklı bulunmaktadır.
| Konu | Kural | Madde |
|---|---|---|
| Zıya | Brüt kilogram başına 8,33 SDR ile navlun ve taşıma giderlerinin iadesi | CMR m.23/3-4 |
| Hasar | Değer kaybı; zıya halindeki tutarı aşamaz | CMR m.25 |
| Gecikme | İspat edilen zarar, en fazla navlun tutarı | CMR m.23/5 |
| Sınırın yükseltilmesi | Ek ücret karşılığında değer beyanı veya özel menfaat beyanı | CMR m.24, m.26 |
| Sınırın kalkması | Kast veya kasta eşit kusur | CMR m.29 |
| Kayıp sayılma | Teslim süresinin bitiminden itibaren 30 gün; süre yoksa teslim almadan itibaren 60 gün | CMR m.20/1 |
| Görünür zarar ihbarı | Teslim anında | CMR m.30/1 |
| Görünmeyen zarar ihbarı | Teslimden itibaren 7 gün (pazar ve resmi tatiller hariç), yazılı | CMR m.30/1 |
| Gecikme ihbarı | Eşyanın alıcının emrine hazır tutulmasından itibaren 21 gün, yazılı | CMR m.30/3 |
| Zamanaşımı | 1 yıl; kast veya kasta eşit kusurda 3 yıl | CMR m.32/1 |
Sürelerin hesabında teslim, kontrol veya emre hazır tutulma günü dikkate alınmamaktadır (CMR m.30/4).
Uygulamada Dikkat Edilmesi Gereken Hususlar
- Hamule senedi eksiksiz düzenlenmelidir. Brüt ağırlık, koli sayısı ve varsa değer beyanı senette yer almalıdır.
- Yüksek değerli yüklerde sınır önceden hesaplanmalıdır. 8,33 SDR ile eşyanın değeri arasındaki fark değer beyanı veya sigorta ile kapatılmalıdır.
- Teslimde ihtirazi kayıt alınmalıdır. Görünmeyen hasar 7 gün, gecikme 21 gün içinde yazılı bildirilmelidir.
- Deliller hemen güvence altına alınmalıdır. Ekspertiz raporu, fotoğraf, takograf ve GPS kayıtları toplanmalıdır.
- Zamanaşımı bir yıl esas alınarak takvime işlenmelidir.
CMR uyuşmazlıkları çoğu zaman sözleşme hukuku ve deniz ticareti tahkimi boyutlarını birlikte içermektedir. Lojistik şirketlerine yönelik çalışmalarımız sektörler sayfamızda yer almaktadır. Detaylı bilgi almak için hukuk büromuz ile iletişime geçebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
01CMR sorumluluk sınırı nasıl hesaplanır?
CMR m.23/3 uyarınca tazminat, kaybolan veya eksik gelen eşyanın brüt ağırlığının kilogramı başına 8,33 SDR ile sınırlıdır. Bu tutara navlun ve taşıma giderleri ayrıca eklenmektedir. SDR, karar tarihindeki veya tarafların kararlaştırdığı tarihteki kur üzerinden ulusal paraya çevrilmektedir. Gecikmede ise tazminat navlun tutarını aşamamaktadır.
02CMR zamanaşımı süresi ne kadardır?
CMR m.32/1 uyarınca zamanaşımı süresi bir yıldır; zarar kast veya mahkemenin hukukuna göre kasta eşit sayılan bir kusurdan doğmuşsa süre üç yıldır. Süre kısmi zıya, hasar ve gecikmede teslim tarihinden başlamaktadır. Taşıyıcıya yapılan yazılı başvuru, ret cevabına kadar süreyi durdurmaktadır.
03Taşıyıcı ağır kusurlu ise sınırlı sorumluluk uygulanır mı?
CMR m.29 uyarınca zarar taşıyıcının kastından veya davaya bakan mahkemenin hukukuna göre kasta eşit sayılan kusurundan doğmuşsa taşıyıcı sorumluluk sınırına dayanamamaktadır. Türk uygulamasında uzun süre ağır kusur kasta eşit kabul edilmiştir. TTK m.886'daki ölçütün bu yoruma etkisi tartışmalı olduğundan, kusurun ağırlığını gösteren delillerin erken aşamada toplanması gerekmektedir.
04Nakliyat sigortacısı taşıyıcıya rücu edebilir mi?
Sigortalıya tazminat ödeyen nakliyat sigortacısı, ödediği tutar oranında sigortalının taşıyıcıya karşı haklarına halef olmaktadır (TTK m.1481). Rücu davasında taşıyıcı, sigortalıya karşı sahip olduğu savunmaları sigortacıya karşı da ileri sürebilmektedir. Bu sebeple CMR m.23'teki sınır, m.30'daki ihbar süreleri ve m.32'deki zamanaşımı rücu talepleri bakımından da belirleyicidir.
