Distribütörlük Sözleşmesinin Feshi ve Portföy Tazminatı

Distribütörlük Sözleşmesi Nedir, Acentelikten Farkı Nedir?

Distribütörlük (tek satıcılık) sözleşmesi, üreticinin veya ithalatçının mallarını belirli bir bölgede, distribütörün kendi adına ve kendi hesabına satın alıp yeniden satmasına ilişkin sürekli bir sözleşmedir. Türk Borçlar Kanunu'nda ve Türk Ticaret Kanunu'nda ayrıca düzenlenmemiş olup isimsiz (atipik) sözleşme niteliğindedir. Bu sebeple öncelikle sözleşme hükümleri, sözleşmede hüküm bulunmayan hallerde ise niteliğine en uygun düşen kanun hükümleri uygulanmaktadır. Sözleşme kurgusuna ilişkin genel çerçeve için sözleşme hukuku ve sözleşme türleri yazımıza bakılabilir.

Acenteden temel farkı, distribütörün başkası adına değil kendi adına satış yapması ve kazancını komisyondan değil, alış ve satış fiyatı arasındaki farktan elde etmesidir. Ticari riskin ve stok maliyetinin distribütörde kalması, tazminat hesabında da belirleyici olmaktadır.

Portföy Tazminatı Distribütörlük Sözleşmesine Uygulanır mı?

TTK m.122Denkleştirme istemi, uygulamada bilinen adıyla portföy tazminatı, kanunda acentelik sözleşmesi için düzenlenmiştir. Bununla birlikte 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu'nun 122. maddesinin son fıkrası, bu hükmün hakkaniyete aykırı düşmedikçe tek satıcılık ile benzeri tekel hakkı veren sürekli sözleşme ilişkilerinin sona ermesi halinde de uygulanacağını öngörmektedir.

Mülga 6762 sayılı Kanun döneminde böyle bir hüküm bulunmamakta; Yargıtay, münhasır distribütörlük sözleşmelerinde acentelik hükümlerini kıyasen uygulamaktaydı. Yargıtay'ın yerleşik içtihadında kıyasen uygulama otomatik kabul edilmemekte, somut olayda şu unsurların bulunup bulunmadığı incelenmektedir:

• Münhasırlık: Distribütöre belirli bir bölgede veya müşteri grubunda tekel hakkı tanınmış olması.
• Satış örgütüne entegrasyon: Distribütörün üreticinin satış ağına acenteye benzer biçimde bağlanması; satış hedefleri, raporlama ve marka standartlarına tabi olması.
• Müşteri çevresinin üreticiye kalması: Sözleşme sona erdiğinde distribütörün kazandırdığı müşterilerden üreticinin yararlanmaya devam etmesi.

TTK 122 Uyarınca Denkleştirme Tazminatının Şartları

TTK m.122'nin birinci fıkrası uyarınca denkleştirme tazminatı, sözleşme ilişkisinin sona ermesinden sonra üç şartın birlikte gerçekleşmesi halinde istenebilmektedir:

• Yeni müşteri çevresi ve önemli menfaat: Müvekkil (distribütörlükte üretici veya ithalatçı), distribütörün bulduğu yeni müşteriler sayesinde sözleşme sona erdikten sonra da önemli menfaatler elde etmelidir.
• Kazanç kaybı: Distribütör, sözleşmenin sona ermesi sonucunda, kazandırdığı müşterilerle sözleşme devam etseydi yapılacak işlerden elde edeceği kazancı kaybetmelidir.
• Hakkaniyet: Somut olayın özellik ve şartları değerlendirildiğinde ödemenin hakkaniyete uygun düşmesi gerekmektedir.

Mevcut bir müşteri çevresini devralan distribütörün yalnızca bu müşterilerle iş hacmini önemli ölçüde artırdığı haller de değerlendirmeye alınabilmekle birlikte, ispat yükü distribütör üzerindedir.

Portföy Tazminatı Nasıl Hesaplanır?

Kanun, tazminatın tutarını değil, üst sınırını belirlemektedir. Önce hakkaniyete uygun tazminat belirlenmekte, ardından bu tutarın kanuni tavanı aşıp aşmadığı denetlenmektedir. Distribütörlükte komisyon bulunmadığından, distribütörün yeniden satıştan elde ettiği kazancın acentenin komisyonuna karşılık gelen kısmı uygulamada bilirkişi incelemesi ile tespit edilmektedir.

Tablo, TTK m.122 hükmünün distribütörlük sözleşmelerine uygulanmasını özetlemektedir. Somut tutar sözleşmenin süresine, bölgeye ve sona erme sonrası satış verilerine göre değişmektedir.

Hangi Hallerde Denkleştirme Tazminatı İstenemez?

TTK m.122/3Kanun, iki halde denkleştirme isteminde bulunulamayacağını düzenlemektedir: müvekkil feshi haklı gösterecek bir eylemde bulunmadan sözleşmenin acente (distribütör) tarafından feshedilmesi ve sözleşmenin, distribütörün kusuru sebebiyle müvekkil tarafından haklı sebeple feshedilmesi. Satış hedeflerinin ağır biçimde ve tekrar eden şekilde tutturulamaması, rakip ürün satılması veya ödeme yükümlülüğünün ciddi biçimde ihlali gibi haller uygulamada haklı fesih gerekçesi olarak ileri sürülmektedir.

Münhasırlığın bulunmadığı, distribütörün üreticinin satış örgütüne entegre olmadığı veya müşteri çevresinin sözleşme sonrasında üreticiye geçmediği hallerde de kıyasen uygulamanın şartları oluşmamaktadır.

Distribütörlük Sözleşmesinin Feshi ve Bildirim Süreleri

TTK m.121Belirsiz süreli acentelik sözleşmesi, taraflardan her biri tarafından üç ay önceden bildirimde bulunularak feshedilebilmekte; haklı sebeplerin varlığı halinde ise bildirim süresine uyulmaksızın sona erdirilebilmektedir. Distribütörlük sözleşmesinde bildirim süresi sözleşmede öngörülmemiş ise uygulamada bu hüküm kıyasen esas alınmakta veya sözleşmenin süresi ve distribütörün yatırımları dikkate alınarak makul bir süre aranmaktadır.

Belirli süreli sözleşmede süre sonunda yenilenmeme kural olarak fesih sayılmamakla birlikte, sözleşme ilişkisini sona erdirdiğinden denkleştirme talebini engellememektedir. Fesih bildiriminin yazılı, gerekçeli ve sözleşmede öngörülen usule uygun yapılması, sonradan haklı sebep tartışmasında belirleyici olmaktadır. İşletmenin veya satış ağının devri söz konusu ise ticari işletmenin devri yazımızdaki hususlar da birlikte değerlendirilmelidir.

Önceden Feragat, Tahkim Şartı ve Yabancı Hukuk Seçimi

TTK m.122/4Denkleştirme isteminden önceden vazgeçilemez. Bu nedenle distribütörlük sözleşmesine konulan "sona ermede hiçbir tazminat talep edilmeyecektir" şeklindeki hükümler, sözleşme sona ermeden önce yapılan feragat niteliğinde olduğundan kural olarak geçerli kabul edilmemektedir. Sözleşme sona erdikten sonra, somut alacak üzerinde yapılan sulh veya ibra ise ayrıca değerlendirilmektedir. Distribütörlüğe kıyasen uygulamada bu kuralın aynı katılıkla geçerli olup olmadığı doktrinde tartışmalıdır.

Denkleştirme talebi tarafların serbestçe tasarruf edebileceği ticari bir alacak olduğundan tahkime elverişlidir. Uluslararası distribütörlük sözleşmelerinde tahkim şartı ile birlikte yabancı hukuk seçilmesi halinde, TTK m.122'nin doğrudan uygulanan kural niteliği taşıyıp taşımadığı tartışılmaktadır. Avrupa Birliği'nde ticari temsilcilere ilişkin 86/653/EEC sayılı Direktif ve Birleşik Krallık'ta Commercial Agents Regulations 1993 benzer bir tazminat öngörmekle birlikte, bu düzenlemeler kural olarak yalnız ticari temsilcileri (acenteleri) kapsamakta, distribütörlere doğrudan uygulanmamaktadır. Tahkim yolu ve kurum seçimi için tahkim hizmetimize bakılabilir.

Üreticiler ve Distribütörler İçin Kontrol Listesi

1. Münhasırlık açıkça yazılmalıdır. Bölge, müşteri grubu ve ürün kapsamı ile üreticinin doğrudan satış hakkı net olarak belirlenmelidir.
2. Müşteri verisinin akıbeti düzenlenmelidir. Sona ermede müşteri listesinin devri, devredilmeyecek ise bunun gerekçesi sözleşmede yer almalıdır.
3. Fesih bildirim süreleri ve haklı sebepler sayılmalıdır. Satış hedefi gibi ölçütler somut ve ölçülebilir olmalıdır.
4. Satış ve kârlılık kayıtları beş yıl boyunca düzenli tutulmalıdır. Tavan hesabı bu kayıtlara dayanmaktadır.
5. Bir yıllık süre takvime işlenmelidir. Sona erme tarihinden itibaren talep yazılı olarak ileri sürülmelidir.
6. Feragat hükümlerine güvenilmemelidir. Önceden feragat geçerli kabul edilmediğinden risk fiyatlamada dikkate alınmalıdır.
7. Uygulanacak hukuk ve tahkim şartı birlikte kurgulanmalıdır.

Distribütörlük sözleşmelerinin hazırlanması, feshi ve portföy tazminatı talepleri, sözleşme hukuku ve sanayi sektörü çalışmalarımız kapsamında ele alınmaktadır. Konu hakkında detaylı bilgi almak için hukuk büromuz ile iletişime geçebilirsiniz.