FIDIC sözleşmelerinde gecikme bildirimi, yüklenicinin süre uzatımı ve ek bedel talep edebilmesinin ön şartıdır. 2017 baskısında talebin, olayın öğrenilmesinden itibaren 28 gün içinde bildirilmesi gerekmekte; aksi halde hak kaybı doğmaktadır. Bu yazıda FIDIC bildirim süreleri, sürenin hak düşürücü niteliği, süre uzatımı halleri ve Türk ve İngiliz hukukundaki değerlendirme ele alınmaktadır.
FIDIC Sözleşmesi Nedir ve Gecikme Bildirimi Neden Önemlidir?
FIDIC (Uluslararası Müşavir Mühendisler Federasyonu) tarafından hazırlanan standart sözleşme formları, uluslararası inşaat ve altyapı projelerinde yaygın olarak kullanılmaktadır. İşveren tarafından tasarlanan işler için Red Book, yüklenici tasarımlı işler için Yellow Book tercih edilmektedir. Uygulamada hem 1999 hem de 2017 baskısı kullanıldığından, sözleşmenin hangi baskıya dayandığının ve Özel Şartlar ile hangi hükümlerin değiştirildiğinin ilk aşamada tespit edilmesi gerekmektedir.
Gecikme, inşaat projelerinde en sık karşılaşılan uyuşmazlık konusudur. Yüklenicinin süre uzatımı ve ek bedel hakkı ise büyük ölçüde talebin sözleşmede öngörülen usul ve sürelere uygun biçimde bildirilmesine bağlıdır. Esasen haklı olan bir talep dahi, bildirim süresinin kaçırılması halinde kaybedilebilmektedir.
FIDIC 20.2 Uyarınca Bildirim Süresi Ne Kadardır?
FIDIC 2017 Sub-Clause 20.22017 baskısında yüklenici, süre uzatımı veya ek ödeme hakkı doğuran olayı öğrendiği ya da öğrenmesi gerektiği tarihten itibaren mümkün olan en kısa sürede ve her halde 28 gün içinde Mühendis'e talep bildiriminde (Notice of Claim) bulunmalıdır. Ardından, aynı tarihten itibaren 84 gün içinde talebin sözleşmesel ve hukuki dayanağını, çağdaş kayıtları ve ayrıntılı hesaplamaları içeren tam ayrıntılı talep (fully detailed Claim) sunulmalıdır. 2017 baskısı bu usulü işverenin talepleri bakımından da aynı şekilde uygulamaktadır.
| Aşama | FIDIC 2017 (Red/Yellow Book) | FIDIC 1999 (Red/Yellow Book) |
|---|---|---|
| Talep bildirimi | Olayın öğrenilmesinden itibaren 28 gün (20.2.1) | Olayın öğrenilmesinden itibaren 28 gün (20.1) |
| Mühendis'in süre aşımı bildirimi | Bildirimin alınmasından itibaren 14 gün; aksi halde bildirim geçerli sayılır (20.2.2) | Öngörülmemiştir |
| Tam ayrıntılı talep | Olayın öğrenilmesinden itibaren 84 gün (20.2.4) | Olayın öğrenilmesinden itibaren 42 gün (20.1) |
| Etkisi süren olaylar | Aylık ara talepler; nihai talep etkinin sona ermesinden itibaren 28 gün (20.2.6) | Aylık ara talepler; nihai talep etkinin sona ermesinden itibaren 28 gün (20.1) |
| Mühendis'in değerlendirmesi | 42 gün uzlaşma süreci, ardından 42 gün içinde karar (3.7.3) | Tam ayrıntılı talepten itibaren 42 gün içinde yanıt (20.1) |
| Karara itiraz | Karardan itibaren 28 gün içinde itiraz bildirimi (3.7.5) | Uyuşmazlık doğrudan DAB'a taşınır (20.4) |
Süreler, sözleşmede veya Özel Şartlar'da aksi kararlaştırılmadıkça uygulanan genel şartlara göre gösterilmiştir. Taraflarca değiştirilmiş süreler her zaman önceliklidir.
Bildirim, 2017 baskısının 1.3 numaralı alt maddesi uyarınca yazılı olmalı ve açıkça bildirim olarak tanımlanmalıdır. Aylık ilerleme raporlarında veya toplantı tutanaklarında gecikmeden söz edilmesi, kural olarak usule uygun talep bildirimi yerine geçmemektedir.
28 Günlük Süre Kaçırılırsa Ne Olur?
Sub-Clause 20.2.1 uyarınca 28 günlük süre içinde bildirimde bulunulmaması halinde yüklenici süre uzatımı ve ek ödeme hakkını yitirmekte, işveren ise talebe konu olayla ilgili sorumluluktan kurtulmaktadır. Bu nedenle FIDIC bildirim süresi uygulamada hak düşürücü süre (time-bar) olarak değerlendirilmektedir. Tam ayrıntılı talebin 84 gün içinde sunulmaması halinde de, en azından talebin sözleşmesel veya hukuki dayanağı bildirilmemişse, talep bildirimi geçersiz hale gelmektedir (20.2.4).
2017 baskısı bu katı sonucu iki mekanizma ile yumuşatmaktadır. İlk olarak Mühendis, sürenin aşıldığını düşünüyorsa bunu 14 gün içinde gerekçeli olarak bildirmek zorundadır; bildirmezse talep bildirimi geçerli sayılmaktadır. İkinci olarak Sub-Clause 20.2.5 uyarınca Mühendis, uzlaşma veya karar aşamasında geç sunumun mazur görülüp görülemeyeceğini değerlendirmektedir. Bu değerlendirmede karşı tarafın geç sunum nedeniyle uğradığı zarar ve olaydan önceden haberdar olup olmadığı gibi hususlar dikkate alınabilmektedir.
Önemle belirtmek gerekir ki 20.2.5 kapsamındaki değerlendirme bir hak değil, Mühendis'in ve nihayetinde DAAB veya hakem heyetinin takdirine bırakılmış bir istisnadır. Süre aşımının sonradan mazur gösterilebileceği varsayımıyla hareket edilmemeli; şüphe halinde 28 gün dolmadan bildirimde bulunulmalıdır.
FIDIC Süre Uzatımı Hangi Hallerde Talep Edilebilir?
FIDIC 2017 Sub-Clause 8.5FIDIC süre uzatımı, tamamlama süresinin aşağıdaki hallerden kaynaklanan gecikme oranında uzatılmasını mümkün kılmaktadır:
- Değişiklik (Variation): Bu halde 20.2 usulüne uyulması gerekmemekte, süre etkisi değişiklik prosedürü içinde değerlendirilmektedir.
- Sözleşmenin başka bir hükmü uyarınca süre uzatımı hakkı doğuran olaylar: Öngörülemeyen zemin koşulları ve geç teslim edilen saha erişimi bu kapsamdadır.
- İstisnai olumsuz iklim koşulları.
- Salgın veya idari tasarruflar nedeniyle öngörülemeyen personel ya da malzeme kıtlığı.
- İşverenden kaynaklanan gecikme veya engelleme: İşverenin, personelinin veya sahadaki diğer yüklenicilerinin neden olduğu gecikmeler.
2017 baskısı eş zamanlı gecikme (concurrent delay) bakımından, yüklenici ve işveren kaynaklı gecikmelerin çakışması halinde süre uzatımının Özel Şartlar'da belirlenen kurallara, bu yönde bir kural yoksa tüm koşullar gözetilerek belirleneceğini öngörmektedir. Bu nedenle eş zamanlı gecikmenin nasıl paylaştırılacağının sözleşme müzakeresi sırasında açıkça düzenlenmesi önem arz etmektedir.
Türk Hukukuna Tabi FIDIC Sözleşmelerinde Hak Düşürücü Süre
TBK m.26-27Türk hukukuna tabi FIDIC sözleşmelerinde 28 günlük bildirim süresi, sözleşme serbestisi çerçevesinde kararlaştırılmış sözleşmesel hak düşürücü süre olarak değerlendirilmektedir. Bu tür süre kayıtları kural olarak geçerli kabul edilmekle birlikte emredici hükümlere, ahlaka ve kamu düzenine aykırı olmamalıdır. Hak düşürücü sürenin zamanaşımından farklı olarak hakim tarafından kendiliğinden gözetildiği de dikkate alınmalıdır. Genel sözleşme hukuku ilkeleri, FIDIC metninin Türk hukukundaki yorumunda da belirleyici olmaktadır.
TMK m.2Hak düşürücü süre kaydının uygulanması, dürüstlük kuralı ile sınırlıdır. Gecikmeye bizzat işverenin yol açtığı, işverenin olaydan tüm ayrıntılarıyla haberdar olduğu ve talebi yazışmalarda fiilen tartıştığı hallerde sırf şekli bir eksiklik gerekçesiyle süre aşımının ileri sürülmesi, hakkın açıkça kötüye kullanılması olarak değerlendirilebilmektedir. Ayrıca müzakere edilmeden tek taraflı olarak dayatılan hükümler bakımından TBK m.20-25 uyarınca genel işlem koşulları denetimi gündeme gelebilmektedir. Bununla birlikte bu istisnalar dar yorumlandığından, Türk hukukuna tabi sözleşmelerde de sürelere titizlikle uyulması gerekmektedir.
İngiliz Hukukunda Ön Koşul ve Engelleme İlkesi
İngiliz hukukunda bildirim yükümlülüğü, açık ve kesin ifadelerle hak kaybı sonucuna bağlanmışsa ön koşul (condition precedent) olarak uygulanmaktadır. Obrascon Huarte Lain v Attorney General for Gibraltar (2014) kararında FIDIC 1999 Sub-Clause 20.1'in ön koşul niteliği kabul edilmiş, ancak hükmün ağır sonucu nedeniyle sürenin başlangıcının dar yorumlanmaması gerektiği belirtilmiştir.
Engelleme ilkesi (prevention principle) uyarınca işveren, kendi neden olduğu gecikme için yükleniciden gecikme tazminatı talep edememektedir. Multiplex v Honeywell (2007) kararında, sözleşmedeki süre uzatımı mekanizmasının işveren kaynaklı gecikmeyi kapsaması halinde bu ilkenin uygulanmayacağı ve bildirim ön koşulunun geçerliliğini koruyabileceği yönünde görüş bildirilmiştir. North Midland Building v Cyden Homes (2018) kararında ise eş zamanlı gecikme riskini yükleniciye yükleyen açık bir sözleşme hükmünün geçerli olduğu kabul edilmiştir.
Talebin Reddi Halinde DAAB ve Tahkim
FIDIC 2017 Clause 21Mühendis'in kararına 28 gün içinde itiraz bildiriminde bulunulmaması halinde karar nihai ve bağlayıcı hale gelmektedir. İtiraz edilen uyuşmazlık, itiraz bildiriminden itibaren 42 gün içinde Uyuşmazlık Önleme ve Çözüm Kurulu'na (DAAB) taşınmalıdır; aksi halde itiraz bildirimi geçerliliğini yitirmektedir. DAAB kararını kural olarak 84 gün içinde vermekte, bu karara da 28 gün içinde itiraz edilebilmektedir. Dostane çözüm denemesinin ardından uyuşmazlık, genel şartlarda ICC kuralları uyarınca tahkim yoluyla nihai olarak çözülmektedir. Görüldüğü üzere talebin her aşaması ayrı bir süreye bağlıdır ve tek bir sürenin kaçırılması, önceki aşamalarda korunan hakkı da etkileyebilmektedir.
FIDIC Sözleşmelerinde Gecikme Bildirimi İçin Kontrol Listesi
- Baskıyı ve Özel Şartlar'ı tespit edin. Sözleşmenin 1999 mu 2017 mi olduğu ve sürelerin Özel Şartlar ile değiştirilip değiştirilmediği proje başında belirlenmelidir.
- Süre takvimi oluşturun. Her olay için öğrenme tarihi, 28 günlük bildirim ve 84 günlük ayrıntılı talep tarihleri ayrı ayrı kaydedilmelidir.
- Bildirimi açıkça "Notice of Claim" olarak adlandırın. Olay, tarih ve dayanılan alt madde bildirimde belirtilmelidir.
- Çağdaş kayıtları ilk günden tutun. Günlük saha raporları, fotoğraflar, iş programı güncellemeleri ve yazışmalar düzenli arşivlenmelidir.
- Mühendis'in 14 günlük süresini izleyin. Süre aşımı bildirimi gelmezse bu durum kayda geçirilmelidir.
- Etkisi süren olaylarda aylık ara talep sunun.
- İtiraz ve DAAB sürelerini kaçırmayın. 28 ve 42 günlük süreler, Mühendis kararı tebliğ edildiği anda takvime işlenmelidir.
FIDIC sözleşmelerinde gecikme bildirimi, süre uzatımı ve ek bedel taleplerinin kaderini belirleyen usul aşamasıdır. İnşaat ve altyapı projelerinde FIDIC sözleşmelerinin müzakeresi, talep yönetimi ve sözleşme uyuşmazlıkları hakkında detaylı bilgi almak için hukuk büromuz ile iletişime geçebilirsiniz.
Sıkça Sorulan Sorular
01FIDIC bildirim süresi kaç gündür?
FIDIC 2017 Red ve Yellow Book'ta yüklenici, süre uzatımı veya ek ödeme hakkı doğuran olayı öğrendiği ya da öğrenmesi gerektiği tarihten itibaren en geç 28 gün içinde talep bildiriminde bulunmalıdır. Tam ayrıntılı talep ise aynı tarihten itibaren 84 gün içinde sunulmalıdır. 1999 baskısında bildirim süresi yine 28 gün, ayrıntılı talep süresi ise 42 gündür. Özel Şartlar bu süreleri değiştirebilir.
02FIDIC 20.2 bildirimi süresinde yapılmazsa talep tamamen düşer mi?
Sözleşme metnine göre 28 günlük süre içinde bildirim yapılmazsa yüklenici süre uzatımı ve ek ödeme hakkını yitirir. Ancak 2017 baskısında Mühendis süre aşımını 14 gün içinde bildirmezse bildirim geçerli sayılır ve 20.2.5 uyarınca geç sunumun mazur görülmesi mümkündür. Türk hukukuna tabi sözleşmelerde dürüstlük kuralı da ayrıca değerlendirilebilir.
03Toplantı tutanağı veya ilerleme raporu bildirim yerine geçer mi?
Kural olarak geçmez. FIDIC 2017 baskısı bildirimlerin yazılı olmasını ve açıkça bildirim olarak tanımlanmasını aramaktadır. Gecikmenin toplantı tutanağında veya aylık raporda anılması, işverenin olaydan haberdar olduğunu göstermesi bakımından delil değeri taşıyabilir; ancak usule uygun ayrı bir talep bildirimi gönderilmesi gerekir.
04DAAB kararı bağlayıcı mıdır?
DAAB kararı taraflar için derhal bağlayıcıdır ve uygulanması gerekir. Taraflardan biri karardan itibaren 28 gün içinde itiraz bildiriminde bulunmazsa karar nihai ve bağlayıcı hale gelir. İtiraz edilmesi halinde dostane çözüm denemesinin ardından uyuşmazlık tahkim yoluyla çözülür; bu süreçte DAAB kararına uyma yükümlülüğü devam eder.
